Japoniarretik datorren “bon” (lorontzi) eta “sai” (haziarazi) hitzetatik datorkigu bonsai hitza. Arte honen sorrera ez da batere zehatza, duela 6000 urtetako bonsaien marrazkiak aurkitu direlako. Honek pentsarazten digu, praktika honek oraindik urte gehiago eduki ditzakela eta eguneroko bizitzako ekintza izan zitekela. Zehazki jakin ahal izateko, Asia ekialdean jaio beharko ginateke Brontze-aroan.

Gehienek bonsaiaren sorrera Japonen dagoela pentsatzen badute ere, gaur egun gauza jakina da bere sorrera Chinan duela, nahiz eta Japonek perfekzionatu eta mendebaldera zabaldu.

VII-XII. mendeen artean kultura trukaketa bat eman zen China eta Japonen artean. japoniarrek, chinatarren sormena, produktuak eta filosofia miresten zuten, eta garai honetan pasatzen da Penjing (bonsai chinatarra) eta beste zenbait disziplina japoniar kulturara. Beste batzuek diotenez, Chun-Shun-Sui izeneko ministro japoniar batek lapurtu zituen Penjing-ak landatzeko moduak erakusten zituen eskuzkribatuak.

FILOSOFIA

Bonsaiak gordetzen duen filosofia azaltzea ez da batere erraza, horretarako, arte moduan praktikatzen hasi zen garaian kokatu beharko ginateke.

Ekialdeko kulturan bi filosofia nabarmentzen dira, Taoismoa eta Budismoa. Bi hauek batzean Chan (Chinan) eta Zen (Japonen) jaiotzen dira. Zen filosofiak asko eragin du ekialdeko arteetan, eta korronte honek zera dio “Adimena kristala bezain gardena izan behar du bertatik arbolaren irudia inongo distorsiorik gabe pasatu dadin, bere esentzia guztia jasotzeko” kontzentrazio egoera honi kime deitzen zaio zen filosofian. Honez gain, bonsaien tekniken etengabeko errepikapenak eskuen ekintza automatikoa izatea dakarki, hau da, eskuek parte hartzen dute adimenak egin gabe. Egoera honi “musinh” izena ematen zaio.

Bonsaiaren helburua ez da miniaturizatzea, naturaren handitasuna islatzea baizik, eta guk ere, nahiz eta neurri txiki batean, handitasun horren zati garela adieraztea.

Gainera, gizonak arbolarengan eragiten duen modu berean, arbolak gizonarengan eragiten du. Arte honen praktikak konzentrazioa lantzen du eta eguneroko bizitzako estresatik ihes egiteko bide osasuntsu bat da.

Gaur egun, plastikozko mundu batean bizi gara eta naturak geroz eta ohiartzun gutxiago du gugan, bonsaiak kontaktu zuzena eskeintzen digu galtzear dagoen natura horrekin.

Behingoz lortu dut 300 komikia eskeintzea. Hainbat arrakasta gabeko saikera ondoren, divShare-eri esker jarri dezaket artxiboa ikusgai.

Frank Miller-ek egin zuen komiki hau eta gure zineetan estreinatu duten filmea liburu honetan dago oinarrituta. Beraz, filmea gustuko izan bazenute, hemen doakizue komikia.

300_-_Frank_Miller__Spanish_.pdf

Aintzinan, bonsaiaren artea gizartearen arlo batzuetara mugatzen zen eta belaunaldiz belaunaldi transmititzen joan zen maisuetatik diszipuluetara. Gaur egun mundu osoan erabat hedatuta dago.

Bonsaiak zaintzea, edozein naturzaleen esku dago. Behar den bakarra konpromezu pixka bat eta zuhaitz bati forma emateak dakarren satizfazioa apreziatzea da. Beraz, arte hau praktikatzera bultzatzen zaituztet. Blog honetan informatuta mantenduko zaituztet.

Hiru egunez egon ziren Grekoek eta Persiarrak borrokan Termopilasen baina azkenean persiarrek lortu zuten garaipena.

Historialari batzuek diotenez, bi soldadu espartar biziraun zuten Termopilaseko gatazkan. Alejandro eta Antígono zuten izena eta, Leonidas erregearen heriotza ikusi ondoren, eskudoen azpian ezkutatu eta hildakoenak egin ziren. Baina espartar herrian azken hauei ez zaie ohorez gogoratzen.

Aipagarria iruditzen zait esatea, amaiera arte Leonidasekin gelditu zen herria, Tespia alegia, Herri oso txikia zela eta Termopilasen bere 700 soldadu eskas guztiak galdu zituela. Honen ondorioz, persiarrak herri honetara joan ziren eta su eman zien, babesgabe baitzeuden. Atenas bezalako polis garrantzitsuetan ere triskantzak eman ziren.

K.a. 480. urtean, Salaminan, flota grekoak flota persiarra garaitu zuen eta urte bete geroago, Platea izeneko lurraldean, grekoek beste garaipen bat bereganatu zuten nahiz eta persiarren soldadu kopurua hirukoitza izan. Bi garaipen hauekin persiarrak behin betiko baztertu zituzten Greziatik.

TERMOPILAS GAUR EGUN

Espartarren sakrifizioak ohiartzun handia izan zuen aintzinako Grezian. Gaur egun, historian gertatu den borrokarik oroigarrienetako bat da, non ausart gutxi batzuek, munduak ezagutzen zuen gerra-makina boteretsuenari aurre egin zioten. Oso gudu gutxiekin konparatu daiteke Termopilasekoa, Numancia, Cannas edo Kadesh-en gisakoekin bakarrik.

Simónides izeneko poeta batek, oroitarri bat idatzi zuen Termopilasen. Eta zera zioen:

Ὦ ξεῖν’, ἀγγέλλειν Λακεδαιμονίοις ὅτι τῇδε
κείμεθα, τοῖς κείνων ῥήμασι πειθόμενοι”

“Oh atzerritar, informatu Espartari, hemendik igaro bazara, hemen hil garela, bere legea defeditzearren.”

Hain handia izan da gudu honen ohiartzuna, non, batzuen iritziz, gaur egun mendebaldeko kultura duen itxura, grekoei esker den.

Jerjesen soldadu ugariak greziar hopliten eskudo eta lantzen aurka talka egiten zuten, baina hauek, nahiz eta askoz gutxiago izan, ez zuten atzerantz egiten. Leonidasen gizonek persiarrei aurre egin zien hildako gutxi batzuekin. Persiarrek, aldiz, gizon ugari galdu zituzten, eta Jerjesen armadaren handitasunarekin proportzioan miseria bat izan arren, moralki oso lazgarria izan zen denentzat, grekoen basatasunari aurre egiteko beldurra sartu baizitzaien gorputzean. Gauetan Leonidasek bere gizonei zera esateko ohitura zuen: “Jerjesek gizon ugari ditu, baina soldadurik ez”.

Jerjesek, lur jota, bere eliteko gizonak bidali zituen. Ilezkorrak izenekoak alegia. Izen hau ematen zitzaien, bat hilda erortzen zenean, berehala beste batek bere lekua hartzen zuelako. Baina gauzek berdin jarraitzen zuten, persiarrak milaka hiltzen ziren eta grekoek ez zuten atzera egiten. Bi egunez jarraitu zuten horrela, eta orduan, Jerejesek behar zuen laguntza jaso zuen…

EFIALTES TRAIDOREA

Termopilas inguruan bizi zen Efialtes izeneko greko batek, Jerjesi Bidetxur bat erakutsi zion Leonidasen erretaguardiara eramaten ziona, azken honen ideiak zapuztuz. Jerjesek, gizon kopuru garrantzitsu bat bidali zuen bidetxur horretatik, bi fronteetatik batera eraso bat antolatzeko. Persiarrak bidetxurrean Leonidasen hainbat gizonekin topatu ziren, bidetxurra defenditzen zutenak, baina gaua zen eta ustekabean harrapatu zituzten, inongo arazorik gabe garaipena lorturik.

Leonidas erregea berehala ohartu zen gertatutakoaz eta bere gizon guztiak bildu zituen. Bi aukera zituzten: alde batetik, barkua hartu zezaketen Atenasera eta euren bizia salbatu. Eta bestetik, Termopilas defendatzen ohorez hiltzea, bertan gelditu ezkero heriotza ziurtatuta baitzegoen.

MITO BATEN JAIOTZA

Leonidas erregea bertan gelditu zen bere 300 hoplitekin eta beste 1000 greko leial ere (Tebasekoak eta Tespiarrak), borrokan hiltzeko prest.

Hirugarren egunaren hasieran, Leonidas erregeak bere gizonei zera esan zien: “ondo gosaldu ezazue, gaur gauean hades-ean afalduko baitugu!”. Ordurako Greko gehienek larriki zauriturik zeuden eta batzuek harriaekin borrokatu behar izan zuten armak hautsita zituztelako, baina orduan ez zuen garrantzirik, euren helburua persiarrei ahalik eta min gehiena eginez eta euren sorterria defendatuz hiltzea baitzen.

Nahiz eta greko gehienak hilzorian egon, beraien oldarpena eta ausardia horrenbesterakoa zen, non Jerjesek, beldurturik, azken grekoak gezilariekin akabatzea erabaki zuen. Gezi batek Leonidas zauritu zuen eta azken espartarrak bere erregea defendatzen hil ziren. Horrela eman zitzaion amaiera Termopilaseko azken gatazkari eta Leonidas izeneko mito bat jaio zen.

Leonidas erregearen omenez Termopilasen eraikitako estatua.

Jerjes I erregearen greziako kanpainiaren simulazio interesgarri bat hemen

AURREKARIAK

K.a. 480. urtea. Jerjes I errege persiarraren inperioaren hedapenak ez du mugarik eta bere hurrengo xedea grezia da. Armada handi bat eduki bezain laster, abiatu zen. Grekoek, Gizon gutxi batzuek kokaleku aurreratu batzuetara bidali zituzten, erretaguardian defentsa gogor bat prestatzeko. Atenasek nolanahi persiarren aurrealdia gelditu nahi zuen eta Leonidas I errege Espartarra konbentzitu zuten kokaleku aurreratu horretara joateko.

Borrokarik garrantzitsuena Termopilas izeneneko haranean gertatu zen. bertan, Leonidas erregea zegoen bere 300 hoplita espartarrekin, Tegeako 500, Mantineako beste 500, Orcomenoko 120 eta Arcadiako beste 1000. Corintoko 400, Fliunteko 200, Micenaseko 80, 700 tespiar eta 400 tebano. Guzti hauei hainbat tokiko 1000 gerlari gehiago gehitu zitzaien.

Jerjesek, aldiz, 250.000 eta 1.000.000 gizon arteko armada zeukan. Baina, Grekoen falangearen trinkotasunak eta haranaren estutasunaren ondorioz, persiar armadaren kopuruzko nagusitasunak ez zuen batere baliorik.

Jerejesek bere poderioan gezilari kopuru benetan beldurgarria zuen eta Leonidasi, beldurra sartzeko asmotan, mezulari baten bitartez bere geziekin eguzkia estaliko zuela esan zion. Orduan, Dienekes izeneko gerlari espartarrak bere esaldi famatuarekin erantzun zion: “are hobeago, itzalean burrukatuko baikara.”

Jerjes erregeak, Leonidasek bere armada ikustean atzerantz egingo zuela beldurrez pentsatzen zuen, baina espartarren adoreak ez du parekorik. Lau egun ondoren, Jerjes, jasangaitz, beste mezulari bat bidali zuen. Oraingo honetan mezuak zihoen armak berehala uzteko birrinduak izan nahi ez bazuten. Eta Leonidasek, “etorri zu zeu euren bila” (Μολων λαβε) erantzun zion. Horrela eman zitzaion hasiera guduari.

Trineoaren historia aspalditik datorkigu. Gurpilaren asmakizunaren aurretik, hain zuzen, Laponian eskimalak “kamutik” arrazako txakurrek tiraturiko trineoak erabili ohi zituzten. Txakur hauek, polar otsoaren ondorengoak dira eta ez zeuden horren etxekotuta, beraz, Alaskako meatzariak “husky”-rengaitik ordezkatu zituzten.

Hasiera batean garraiobide zena, kirol bilakatu zen. Baina, kirol honen jaiotzaren gertakaririk bitxiena bere izenaren jatorria da. XX. mende hasieran, Ipar Amerikan zegoen urre ugaritasunaren ondorioz, sekulako Mushing lasterketak ematen ziren meategira lehenak iristearren. Norgehiagoka honetan parte hartzen zuten kolono Frantsesek, beraien txakurrak animatzeko helburuarekin, “Marche, marche!!!!” esaten zien eta Ingelesak euren fonetikara egokitu zuten “Mush” izena emanez. Horrelaxe sortu zen kirol honen izena, Mushing. Trineoa gidatzen duena Musher-a da.

Orokorrean bi modalitateetan bereiztu dezakegu kirol hau. Elurretakoa eta lurrekoa.
Bi modalitate hauek, aldi beran, azpimodalitate batzuk dituzte.

Elurretakoa

Trineo: Trineoa eski batzuen bidez higitzen den ibilgailu bat da. Modalitate honetan 3 txakurretatik, 10-12 txakurretara erabiltzen dira.

Pulka: pulka trineo txiki bat da. Orokorrean plastiko zati bat besterik ez da izaten eta lurralde nordikoetako ehiztari eta arrantzaleak ekipaia eramateko erabiltzen zuten.

Skijoring: Hemen ez dago inongo trineorik. Modalitate honetan musher-a eskiak anketan jarrita mugitzen da, eta txakur bakar baten laguntzaz. Aipagarria da Skijoring-ean erabiltzen diren eskiak Forma berezia dutela eta ez direla puntan amaitzen, txakurra zauritu ez dadin.

Lurrekoa

Cart: Lau gurpileko ibilgailua da. 60 bat kilo pisatzen ditu eta 6 txakurrek bultzatzen dute.

Triciclo: Hiru gurpilako ibilgailua dugu hau. Musher-a zutik joaten da eta ez du eserlekurik.

Bikejoring: Modalitate honetan trizikloa bizikleta arrunt batez ordezkatzen da.

Kirol honetako amorratuentzat Mushing-a kirola baino gehigo da. Kirol honi esker, aberastasun bat barneratzen du Musher-ak, bai animaliaren jakituriari dagokionez, baita leialtasuna eta adiskidetasuna bezalako balioei dagokienez. Gainera, Musher-ak txakurrekin erlazio berezi bat lortzen du, konpainia animali batek bere jabearekin inoiz lortuko ez duena. Dudarik gabe, Mushing-a,  nahiz eta kirol gogorra izan,  naturaz gozatzeko  aukera paregabea da, bideo  hau da horren lekuko.

PIRENA

Pirena Mushing lasterketa ugarietako bat da. Urtarrilaren 19tik Otsailaren 2raino izaten da eta tarte honetan Musher-ak ,bere txakurrekin batera, pirinioak mendebaldetik ekialdera zeharkatzen ditu.

Inongo duda barik esan dezakegu aurora boreala, munduan aurki dezakegun fenomeno natural ederrenetako bat dela. Aurora boreal bat, zeruan koloretako geruza batzuez osaturiko argi izpiak dira. Poloetan aurki ditzazkegu eta ipar Eskozian adibidez, urtero 200 bat aurora agertzen dira.

Herri bakoitzen kulturen arabera desberdin interpretatzen da gertakari hau. Finlandian, esate baterako, “revontulet” izena ematen diote eta finlandieran “azeriaren suak” esan nahi du, eta kondairak dioenez, artikoko azeria da argi honen sorburu, bere suzko isatsarekin, zerua argitzen baitu. Baina ikuspuntu zientifiko batetik, argi honen jatorria, noski, eguzkia da.

Eguzkiak energia askoz kargaturiko ioi izeneko partikula batzuk jariatzen ditu 320km/seg eta 704km/seg arteko abiadurarekin, eta ioi izeneko partikula hauek sortzen duten lainoari plasma izena ematen zaio, aldi berean, eguzkitik datorren plasma korronteari eguzki-haizea esaten zaio. Eguzki-haize honek lurraren eremu magnetikoarekin topatzean, lur gainazaletik 60-100 km-tara dagoen ionosfera izeneko geruzan plasmaren partikula batzuk harrapatuta geratzen dira ionosferako gasekin erreakzionatuz, eta erreakzio honen ondorioz, argi eder horiek erakutsiz. Ionosferako gas desberdinekin erreakzionatzean kolore gorri, berde, urdin edo morea erakusten du aurorak.

Aurorak ez dira ipar poloan soilik ageri, antartikoan ere izaten dira baina maiztasun gutxiagorekin. Honi, aurora australa asaten zaio eta iparrekoari, aldiz, aurora boreala. Jupiter, Saturno, Urano, Neptuno eta Mercurio planetek, eremu magnetikoak ere badituzte (Jupiter eta Saturnok lurrarenak baino indartsugoak) eta antzeko fenomenoak gertatzen dira.

Jupiter planetako aurora.

Atzo S.T.A.L.K.E.R. jokoaz hitz egin nizuenez, gaur, Chernobylen gertatutakoaren jakinmina sortu zait. Beraz, denbora pittin bat aurkitu bezain laster gertakizun honi buruz irakurtzen hasi naiz.

Egia esan, istripu honen larritasuna benetan handia da. Ingurugirioan sortutako efektuak oso lazgarriak izan arren, nire ustez faktore larriena gizakiongan sortutako ondorioa da. Batez ere, istripuaren ostean jaiotako umeek erradiazioaren ondorioz gaizkierapen fisiko batekin edo minbizia eta horien gisako gaixotasunekin jaio direlako. Datuak begiratuz, istriputik bi hamarkada pasa ondoren, bidean utzitako hildakoen kopurua 20.000rainokoa da eta beste hainbat pronostiko larriekin, 300.000 pertsonak minbizia bereganatu dutelarik.

Paul Fusco izeneko argazkilariak argazki bilduma bat egin du eta argazki horiekin liburu bat plazaratu du. Liburuaren izena Chernobyl legacy da (goian duzue azala). Batzuek dioten bezala, ezin dugu jokatu ezer ez gertatuko ez balitz bezala. Zergatik, badirudi Chernobyleko hondamendia denboran zear galdu egin dela.

Bukatzeko, atzo aipatu nituen hitz berdinekin amaituko dut gaurko artikulua: lehenaldira begiratu behar da horrelako ezbeharra berriro ere gertatu ez dadin.

Chernobyl legacy eskuratzeko link-a.